Uygun desen, motif veya yazı örneğinin, kesilecek nitelikteki ince kağıt veya deriden, özel keski yardımı ile ustalıkla oyulup, çıkan parçanın veya içi oyulmuş olan parçanın yine ustalıkla başka bir zemine yapıştırılması sanatıdır. Yapıştırılan zemin, kağıt, paspartu, cam veya deridir.
Kātı’ sanatı, hat, cilt ve tezhip sanatları içinde çok önemli bir yere sahiptir. Bu sanat dalında en çok işlenmiş olan konular; vazolar, tek çiçek motifleri, bitkiler, doğa manzaraları hayvan motifleri, ağaç tasvirleri, bahçe tasvirleri, oyma şemseler, köşebent tarzı süslemeler (XV. yüzyılda ciltlerde görülmektedir), resim yazılar, kıyafetleri vurgulanmış insan figürleridir. Bu örneklerden oluşan oymalar, el yazması eserlerin sayfaları arasında, makta yapımında eski yazı çekmecelerinin süslenmelerinde kullanılmıştır.
Kağıt ve deriden yapılan oymaların, iki bin yıl önce Çin’de doğduğu, sanat tarihçileri tarafından söylenmektedir. İslam sanatında önemli bir yer tutan yazma kitapların deri kaplarında, deri oymacılığı XIV. yüzyılda görülmüştür. Deri oymacılık sanatı, XV. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, kağıt oymacılık sanatı olarak gelişmiştir. 1586’da, tarihçi Gelibolulu Mustafa Ali tarafından yazılan "Menakıb-ı Hünerveran” adlı eser tezhip, minyatür, hat, kātı’ ve cilt sanatları ve sanatçılarından bahsetmektedir. Bu eserin Kātı’an bölümünde (oymacılar), XV. yüzyılda Timurlular döneminde, Afganistan Herat’da yaşamış, Hükümdar Hüseyin Baykara tarafından himaye edilmiş, Abdullah Kaat’ı nın ise bu sanatın ilk ve en önemli temsilcisi olduğundan söz edilir.
Kağıt oyma sanatı XVI. yüzyıl başlarında Osmanlı’ya gelmiştir. Kanuni Sultan Süleyman, Fatih Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Selim ve Sultan II. Beyazıt dönemlerinde, padişahların sanata ve kültüre verdikleri değer sayesinde tezyini sanatlar büyük önem kazanmıştır. Böylece Kātı’ önemli sanat dallarında biri olarak tarih de yerini almıştır.
XVII. yüzyılda ülkemize gelen, batılı seyyahların, satın alarak ülkelerine götürdükleri albümler kanalıyla bu önemli sanat dalı Avrupa’da tanınmıştır. Türk kağıt oymacılık sanatına bu yüzyılda büyük ilgi başlamıştır. Avrupalılar bir süre sonra Silhoutte (gölge) adını verdikleri bu sanatta kendi tarzlarını yaratmışlardır. Halen kendi yaşantılarından sahneler yansıtan yalın kat oymalar yapmaktadırlar. III. Ahmet döneminde, Kātı’ sanatı Batı etkisinde kalmıştır. Lale devrinde manzara konusu işlenmeye başlamıştır. XVIII. yüzyılda, kātı’ sanatı, vazo içinde çiçekler ve oyma talik yazılar ile gelişimini sürdürmüştür. XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu’nun idari ve ekonomik çöküntüsü, sanatı da olumsuz etkilemiştir. XIX. yüzyılda ciddi hiçbir eser ortaya konulamamıştır.
Katı’ sanatının önemini gören Ord. Prof. Dr. Süheyl Ünver, Hattat Necmettin Okyay ve oğlu Sami Okyay günümüzde bu sanatın canlanmasında büyük rol oynamışlardır.
Desenlerimizi kesmek için ebru, origami ve aherlenmiş renkli kağıtlar kullanılır.
Kātı’ desenleri üç yöntemle hazırlanır;
Simetrik Kesim Yöntemi: Bu uygulamada, bir defada dikkatli kesim yapılırsa erkek oyma ve dişi oyma olarak adlandırılan 2 ayrı oyma elde edilir. Oyulup desenin içinden çıkarılan parçaya erkek oyma, oyulan kısma ise dişi oyma denir.
Kat Kat Yapıştırma Yöntemi: Bu yöntemde, bir deseni 7-8 kağıdı üst üste yapıştırarak, bir defada oyabiliriz ve böylece bir seferde 7-8 motif elde ederiz.
Deseni, Motifleri Tek Tek Oymak: Bu yöntemde motifler tek tek oyulur. Birde dişi oyma kalıpların, içleri boyanarak yapılmış, kitap içi ve sayfa kenarı süslemeler ve seperatör olarak kullanılmış dişi oyma desenler vardır ki, bu sanatın önemli bölümleridirler. Desenleri yapıştırırken ise yalın kat yapıştırma ve kat kat yapıştırma uygulanır;
Kātı’ sanatında yapıştırma malzemesi olarak "muhallebi” dediğimiz geleneksel yöntem kullanılır, su ve nişasta karışımından oluşur. Deseni çok muntazam kesmek kadar yapıştırmak da büyük ustalık ister zeminde yapışkan izi bırakılmamalıdır.
e-burfas.com
Resim: Muhittin Tamay - muhittintamay.com
