Bulgaristan Türk Halk Kültürü Araştırmaları

27.12.2015 - 22:51

19. yüzyılın sonlarında Macar Türkoloğu Ignac Kunoş’un 1890’larda Vidin’den Rusçuk’a kadar olan şehirlere uğrayarak yaptığıderlemelerle (Kunoş,1979), Rus etnoloğu Moşkov’un (Moşkov, 1904) Besarabya, Bulgaristan ve Edirne Gagauzlarından yaptığı ve 1904 yılında Petersburg’da Radloff tarafından yayınlanan araştırmalar dışında, yurt dışında da başkaca bir yayın göze çarpmamaktadır. Yine aynıkonuda bir de Moşkov’un “Tureskiya Flemena na Balkanskom Poluostrove” adlımakalesi vardır (Moşkov,1904).

Birinci Dünya Savaşı’ndan ve bilhassa Türkiye’de Cumhuriyetin ilanından sonra Bulgaristan Türklerine yönelik folklor araştırmaları önem kazanmıştır. Polonyalı T. Kowalski, A. Zajackkowski, Macar Gyula Nemeth,  J. Eckmann gibi araştırmacı Türkologların Bulgaristan Türklerinin dil ve folkloruna yönelmeleri bu dönemde, yani I.ve II. Dünya savaşları sonrasındadır. Bilindiği gibi halk edebiyatı, dil ve diyalektoloji araştırmalarında temel malzemeyi oluşturduğundan, folklorun bu kısmıdil ve ağız araştırmalarıile iç içedir.Rus Türkoloğu N. Dimitriyev, Balkan Türk ağızları ve özellikle Gagauz Türkçesi üzerinde yoğunlaşarak eserler vermiştir. 1927 yılı Moskova Bilimler Akademisi (Sovyet Bil.Ak.) Dergisi’nde “Zametki po Bolgarsko-Turetskim Govoram (Bulgaristan Türk Ağızları Hakkında Notlar) adlı bir makale yayınlamıştır (Dimitriyev,1927). T.Kowalski, 1932 yılında Almanya-Leipzig’de “Türkische Volksresel aus Nordbulgarien” (Kuzeydoğu Bulgaristan Türk Ağzı) adıyla 18 sayfalık bir makale neşretmiştir (Kovalski,1932). Kovalski, bir yıl sonra Paris’te düzenlenen Şarkiyat kongresine aynı makalenin genişletilmiş (28 Sayfa) şeklini sunmuştur (Kovalski,1933). Bu makale Ö.Faruk Akün tarafından Türkçeye tercüme edilerek 1949 yılında Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi’nde basılmıştır (Akün,1949). Fuat Köprülü, 1954 yılında “Şimal-i  Şarki Bulgaristan’da Türkler ve Türk Dili” adıyla 18 sayfalık bir tenkit yazısıyazmıştır (Köprülü,1954). Ünlü Macar Türkoloğu Gyula Nemeth, 1940’ta Napoli Şarkiyat Enstitüsü Dergisi’nde “Emphatsche Formen in der Türkischen mundart von Vidin” adlı makalesini yayınlamıştır (Nemeth,1940). Aynı araştırmacı 1948’de Budapeşte’de “La ceremonie de tewhid a Vidin” (Nemeth,1948), 1950’de de “Die zeremonie des Mevludin Vidin” adlı makalelerini yayınlamıştır (Nemeth,1950). Nemeth bundan sonraki yıllarda da Vidin ve Bulgaristan’ın diğer bölgelerindeki Türk ağızları üzerine araştırma ve neşriyatına devam etmiştir (Nemeth,1956). O, Vidin Türklerinin ağzı ve folkloru üzerine yazdıklarını 1956 yılında Budapeşte’de 420 sayfalık bir kitap halinde yayınladı. Bu eserin 1965’te 2. baskısıda çıkmıştır. Türkiye’de halk edebiyatı hocalarından Prof. Dr. Abdurrahman Güzel, Nemeth’in bu eserini Türkçe’ye kazandırmış ve eser 1996’da İstanbul’da Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı’nca basılmıştır (Nemeth,1996). Kitabın 125. sayfaya kadar olan kısmı gramer, 125–271. sayfalar arası metinler başlığı altında yer alan; masallar, halk hikayeleri, türküler, bilmeceler, çocuk yetiştirme ve düğün adetleri, halk tababeti, dini gelenekler ve türbe ziyaretleri gibi folklor malzemeleridir. 275–366 sayfaları arasında sözlük, kısaltmalar ve yazarın (1890–1976) 86 yıllık ömründe 1908’den başlayarak 1974 yılına kadar 66 yıl boyunca yayınladığı eserler sıralanmıştır. Bu bölümde yer alan eserlerin toplam sayısı 338’dir.

Janos Eckmann, 1941 yılında Macar Şarkiyat Enstitüsü Dergisi’nde “Die Türkische Mundart von Varna” (Varna Türk Ağzı) başlıklı makalesini (71 sayfa) yayınlamıştır (Eckmann,1941).  Aynı kişinin 1950’de TTK’nın F. Köprülü’nün 60. yaşı dolayısıyla yayınladığı “Türk Dili ve Tarihi Hakkında Araştırmalar” adlı armağanında “Razgrad Türk Ağzı” adlı makalesi (25 sayfa) yayınlanmıştır (Eckmann,1950). İlk 4 sayfada Deliorman Türkçesi hakkında Moşkov, Gadjanov, Mladenov, Çilingirov, Kowalski, Nemeth gibi araştırmacıların çalışmaları hakkında malumat ve tenkitlerden sonra, 1938–1939 yıllarında Kuzeydoğu Bulgaristan’da Eskicuma ve Varna yörelerindeki Türklerden derlemeler yaptığından, 1949’da da Ankara’da ve Kırklareli’nde yerleşen Razgradlılardan folklorik malzemeler derlediğinden bahsederek bilgi vermiştir. 5–18. sayfalarda Razgrad ağzı grameri, 19–25. sayfalarda da Razgrad ağzından derlediği masallar yer almıştır. 

Razgrad şehrinden 1931 yılında göç eden değerli folklor araştırmacımız Türker Acaroğlu, 1939 yılında İstanbul’da çıkan Varlık Dergisi’nde “Deliorman Türkleri Hakkında Bir Tetkik” (Acaroğlu,1939), yine Varlık Dergisi’nde 1944 yılında “Rumeli Bilmeceleri” (Acaroğlu,1944), 1971’de Türk Dili Dergisi’nde “Kıyaslı Balkan Atasözleri” (Acaroğlu,1971) gibi araştırma yazılarının yanısıra, 1939 yılında Varlık yayınları arasında Varnalı Atanas Manof’un Gagauzlar hakkındaki eserini (1936) “Gagauzlar-Hristiyan Türkler” (Manov,1939–1940) adı ile çevirerek neşretmiştir. T. Acaroğlu bundan sonra da Bulgaristan Türklerinin ve Gagauzların folkloru ile ilgili araştırmalarını neşretmeye devam etmiş ve 90’a yakın yaşına rağmen (doğ.1915) halen de bu çalışmalarını ve yayın hayatını devam ettirmektedir. Kültür Bakanlığı Yayınları arasında çıkan “Bulgaristan’da Türkçe Yer AdlarıKılavuzu”ndan sonra (Acaroğlu,1988) son olarak yine Kültür Bakanlığı Yayınları arasında “Bulgaristan Türkleri Üzerine Araştırmalar” (1999) adı altında 665 sayfalık bir eseri basılmıştır (Acaroğlu,1999). Bulgaristan Türk halk kültürünün bu azimli ve yorulmak bilmez araştırmacısınıne kadar takdir etsek azdır.

Ahmet Cebeci 

Paylaş