Tekerleme nedir?

21.06.2013 - 16:50

Tekerleme nedir?

Söz, kelime ve ses benzerliğinden faydalanılarak söylenen, kısa, hoş cümlecikler. Bazı yörelerde halk aşıklarının karşılıklı atışmaları, verilen bazı hazır cevaplar da tekerleme şeklindedir. Tekerlemeler; söz cambazlığı ve hayal mahsulü oldukları için yarı anlamlı veya anlamsız olabilirler. Genellikle masalların başlarında, çocuk oyunlarının aralarında birbirine benzer kelimelerden yapılırlar. "Bir varmış, iki yokmuş... evvel zaman içinde kalbur saman içinde... vs." gibi

Halk Edebiyatı diye isimlendirilen karagöz, ortaoyunu ve meddah hikayelerinde, çeşitli törenlerde, Kandillerle Ramazan ayının son günlerinde de güzel ve hoş tekerlemeler söylenir. Söyleyenlere dinliyenler tarafından bahşişler verilir.

Tekerlemelerin bilinen çeşitleri şöyle sıralanabilir:

1. Oyun tekerlemeleri: Bunlar genellikle çocuk oyunları arasında yer almaktadır. Oyun kurulurken veya oyunu idare edecek kişi seçilirken tekerlemeler söylenir. Tekerlemenin son kelimesine isabet eden şahıs ebe veya oyun idarecisi olur. Buna ayıklama ve gösterme metodu da denmektedir. "Karga karga gak dedi, çık şu dala bak dedi... Hacı anne kına ezer, ben bilirim kimi sever... Sepet çardakta, gümüş yüzük parmakta..." gibi tekerlemeler oyun tekerlemelerinin bazılarıdır.

2. Masal tekerlemeleri: Halk masallarında, gerçekçi veya olağanüstü masallarda masalcı; anlatacağı olaya başlamadan önce akla mantığa sığmaz, karmakarışık, birbirine çapraz, şaşırtıcı, ilgi çekici giriş cümleleriyle hadiseyi kendi başından geçmiş gibi anlatmaya çalışır. Bunlar vezin ve kafiye kaidelerine uyarak, şiir ve nesir karışımı olarak söylenir: "Kasap olsam sallayamam satırı, nalbant olsam nallayamam katırı, ne yapalım dost arkadaş hatırı..." misallerinde olduğu gibi.

3. Söylemesi insanlara zor gelen tekerlemeler: Bunlar insanlar arasında söylenmesi maharet isteyen tekerlemelerdir: "Kapı gıcırdatıcılardan mısın? Yoksa kıvılcım sıçratıcılardan mısın? Keşkekçi keşkeği kepçelemiş mi, kepçelememiş mi?" gibi tekerlemeler çok yaygındır.

Sözlükte "tekerleme" ne demek?

1. Tekerlemek eylemi; saz ozanları arasında yapılan deyiş yarışı.
2. Çoğunlukla basmakalıp söz; ortaoyununda, özellikle kavuklu'nun kullandığı sözler.
3. Çoğunlukla, masalların başında bulunan uyaklı giriş sözleri.

Cümle içinde kullanımı

Bazısının konuşması, tekerleme halinde tekrar ettiği birkaç kelimeden ibarettir.
- R. N. Güntekin

TEKERLEMELER

Şu duvar badanlanmış mı badanalanmamış mı?

Üç tas has hoşaf beş tas has hoşaf daha kaç tas has hoşaf yapar?

Siz de bizim Çekoslovakyalılaştırabildiklerimizden misiniz?

Bu pikap, şu pikap, o pikap.

Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortada su şişesi.

Cüce çinici Celali Hoca gizlice marpuççular içindeki züccaciyecilere gidip içi Çince yazılı cicili bicili cam çubukları cepceğizine indirmiş.

Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortada su şişesi.

Çatalca’da başı çıbanlı topal çoban, çatal sapan yapar satar.

Değirmene girdi köpek, değirmenci vurdu kötek; hem kötek yedi köpek, hem kepek yedi köpek.

Bu ekşi eski ekşi.

Dört deryanın deresini dört dergahın derbendine devrederlerse, dört deryadan dört dert, dört
dergahtan dört dev çıkar.

El alem ala dana aldı aladanalandı da biz bir ala dana alıp aladanalanamadık.

Şemsi Paşa Pasajı’nda sesi büzüşesiceler.

Şu duvarı badanalamalı mı badanalamamalı mı?

Şu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak sarımsaklamasak da mı saklasak.

Kayserilitopal Şaban, yapar çatar satar saban.

Üç tunç tas has hoş hoşaf.

Üstü üç taslı taç saplı üç tunç tası çaldıran mı çabuk çıldırır,
yoksa iç içe yüz ton saç kaplı çanı kaldıran mı çabuk çıldırır.

Bu sıra şu sıra o sıra o sıra o sıra gelsin.

Dal tartar kartal kalkar , kartal kalkar dal tartar.

Hakkı, Hakkı’ya gitmis, Hakkı Hakkı`dan hakkını istemiş, Hakkı, Hakkı`nın hakkını vermeyince, Hakkı da Hakkı`nın hakkından gelmiş.

Sen ne zamandan beri tekere mekere şekere mekere bir porsuksan bende o zamana kadar şekere mekere tekere mekere bir porsuğum.

Şemsipaşa pasajında kırk kulpu kırık tunç tas has hoş kayısı hoşafı

Bir pirinci birinci buluşta bir inci gibi birbirine bağlayıp, Perlepe
berberi bastıbacak Bedri ile beraber Balıkesir pazarına parasız giden bu
paytak budala, babası topal Badi’den biberli bir papara yedi.

Bu çorbayı nanelemeli mi de yemeli, nanelememeli mi de yemeli?

Sizin damda var beş boz başlı beş boz ördek, bizim damda var beş boz başlı
beş boz ördek. Sizin damdaki beş boz başlı beş boz ördek; bizim damdaki
beş boz başlı beş boz ördeğe: “Siz de bizim gibi beş boz başlı beş boz
ördeksiniz.” demiş.

Kartal kalkar dal sarkar, dal sarkar kartal kalkar.

Kırk küp, kırkının da kulpu kırık küp.

Kırk kanatlılardan Kırklarelili kırkayak kıkırdayarak kırık kırak yerken
kırık kanadına kırıntılar döküldü.

Kaynak :internet