“En sevilen din hoşgörü dinidir”
Hz. Muhammed
Küreselleşme çapında, daha kadim toplumlarda doğan hoşgörü, yeni bir anlam kazanıyor, giderek önemi artıyor. Onun güncelleşmesi belirli nesnel sosyopolitik ve kültürel süreçlerden kaynaklanıyor. İletim ve ulaşım araçların hızla gelişmesi sonucu dünya ekonomisi daha bütünsel bir nitelik kazanıyor, birtakım ortak evrensel değerler oluşuyor. Artık teknoloji buluşlar ve kültürel değerler devlet sınırlarını kolayca aşarak, dünyanın dört ucuna ulaşabiliyor. Aynı zamanda dünya sosyo-ekonomik bakımdan dengesiz gelişmeye devam ediyor. Bu nedenle gelişmekte olan ülkelerden sanayi devletlere göç akımı genişliyor. Avrupa’da bugün yerli ve göçmen 53 milyon müslüman yaşıyor. Eski kıtaya tarihen katolikler, protestantlar, pravoslavlar vb. topluluklar yerleşmiş bulunuyorlar. Asya, Afrika ve Amerika kıtalarında durum aynısı. Kısacası, bugün tüm kıtalarda ve ayrı ayrı devletlerde çeşitli dinlere, uluslara ve kültürlere sanip milyonlarca insan birarada yaşıyorlar. Böylece farklılıkların birliği adını verebileceğimiz bir toplum oluşuyor. Bu gerçek hoşgörüyü daha da güncelleştiriyor.
Hoşgörü, başkalığı yani diğer insanlarin, dinsel ve ulusal toplumların kendi kimliğini koruma, bizden farklı görünüme bürünme, başka biçimde dişinme ve hareket etme hakkına sahip olduklarını kabullenme anlamına geliyor. Hoşgörü etnik ve dinsel çoğulculuk (pluralizim) ve insan hakları gibi çok önemli ilkelere yaslanıyor.
Çağımızda bütünleşme (entegrasyon) ve bölgesellik (patikulazsiyon) eğilimleri hep birlikte geliştikleri için her uygar insan ve ulus bir yandan kimliğini koruyup geliştirme çabaları harcarken, öte yandan da diğer halkların ulusal, dinsel, kültürel ve ahlaksal değerlerine, gelenek ve göreneklerine saygılı olmak ve onlardan yararlanmak zorundadır.
Aslında hoşgörü oldukça geniş kapsamlı bir olgudur. Biz bu yazımızda onun ancak bir yönünü, dinsel öğesini ele alıyoruz.
İSLÂM’DA HOŞGÖRÜ
Uygarlıklar ve uluslar arasında hoşgörü sağlama sürecinde din belirleyici rol oynamaktadır. Şöyle ki, uygarlıklar ve ulusal kültürler başlıca dini temel üzerine doğmuş ve gelişiyorlar. Bu nedenle Otra çağalarda dinler arasında beliren çelişkiler dünyada gerginlikler yaratmış, kızılhaçlılar savaşlarına, Osmanlı ve Batı çatışmalarına neden omuşlar.
Günümüzde durum oldukça değişmiş olmasına rağmen, ön yargılar, karşılıklı kuşku ve düşmanlıklar tamamen aşılamıyor. ABD bilim adamı Hınktintıng’tan gibi uzmanlar, XXI yüzyılın bir uygarlık çatışması çağı olacağını ileri sürüyorlar. Hatta Amerika ve bağlaşıklarını Afganistan ve İrak’a çıkartma yapmalarından sonra uygarlık savaşının başladığı veya yeni bir aşamaya ulaştığı ileri sürülüyor. Dahası da var. Birçok politikacı ve gözlemci, benzeri savaşların nedenlerini İslamiyetin özellik ve niteliklerinde arıyorlar. İddialarına göre islâmiyet çatışmacı, saldırgan ve savaşçı bir dinmiş.
Nesnel bir analiz benzeri iddiaların İslâmiyetin asli ve hatta birçok tarihsel olaylarla yakından uzaktan bir ilgisi olmadiğini gösteriyor. Aslında bizim dinimiz ılımlı ve barışçıl bir yol izlenilmesini sağlık vermekltedir. İslâmiyet öteki dinleri yatsımak şöyle dursun, ilahi dinleri bir Tanrı vergisi olduğunu vurguluyor. İnsanların çeşitli dinlere bağlanmasını kaçınılmaz olduğu kabulleniyor. Bu bağlamada tüm insanları bir din etrafında birleştirme girişimleri tasfip edilmiyor. Özellikle islam modernistleri, “Dinde zorlama yoktur”, ayetine dayanarak zor, güç kulanarak İslâmı yayma girişimlerine karşı çıkıyorlar.
İslâmiyetin ancak tebliği yoluyla yayılabileceği savunuluyor. Geri tarihte bazı sultanların zora da başvurdukları görülüyor. Ama bunlar gayri islâmi girişim olarak nitelenip yorumlanıyor.
Kur’an ve Sünnet ilâhi din mensuplarıyla, yani ehli kitap ile iyi geçinilmesini emrediyorlar. Savaş ancak putpereslere karşı caiz görülüyor. Birçok İslâm tarihçisi, Muhammed’in genellikle savunma savaşı yaptığını özellikle Medine belğerilen antlaşma ile hoşgörnün temellerini attığını belirtiyorlar. Söz konusu belgede Muhammed, Müsevilerin dini onların, islâmiyet ise bizimdir, diyor. Böylece halâ islâmiyeti kabul etmemiş olan Araplara, Musevi ve Hristiyanlara kendi inanç ve geleneklerini koruma ve bu inançlara göre yaşama hakkı tanınmış oluyor. Peygamber, taraftarlarına öteki din mensuplarını onun gibi korumalarını tavsiye ediyor.
Muhammed’den sonra İslâm devleti idare eden halife ve sultanlar genellikle bu tavsiyelere sadık kalmaya çalışıyorlar. Örneğin, Osmanlı imparatorluğunda millet sistemi uygulanıyor. Müslümanlar dışındaki teba daha XV yy. Doğupravoslav, Grigiran-Ermeni ve Müsevi-Yahudi olmak üzere üç dinsel-ulusal topluluğa bölüştürülüyor. Bu topluluklar kendi ruhani liderlerince idare ediliyorlar. Bulgar toplumunu da yöneten Rum Patriğine Fatih Sultan I. Mehmet vezir unvanı veriyor.
Osmanlı İmparatorluğu’nda ve öteki Müslüman devletlerinde gayrimüslümanlar zimmi (tebaa) ve müste’men (geçici oturma) olarak ikiyeayrılıyordu. Zimmi tüm dini aklara, özellikle dini özgürlüğe, mahkeme özelliğine, okul açma ve dernek kurma vb. haklara sahip idi. Ama askere alınmıyor devlet başkanı seçilemiyor ve ciziye adında ek vergi ödüyordu. Müste’men ise ancak tebası olduğu devletle Osmanlı imparatorluğu arasında yapılan anlaşmada yer alan haklardan yararlanabiliyordu.
Gerçi bazı sultanların gayrimüslümanların haklarını kısıtladığı, hattâ baskı yaptığı ve zorla müslümanlaştırma yeltenişlerinde bulunduğu da yatsınamaz. Neki benzeri uygulamalar islâm hukukundan sapma olarak nitelendirilip onaylanmıyordu. Bazı tarihçiler Yavuz Sultan I. Selım Rodop halkını toptan müslümanlaştırma, İslâmı buna karşı çıktığını yazıyorlar.
Yeni cağda, hele de insan haklarını evrensel bir değer niteliği kazandığı küreselleşme çağında hoşgörü tarafından daha da çoğalıyor. XIX yy. sonlarında ve XX yy. başlarında İslâm modernizminin temellerini atan Cemalıddın Afgani Muhammed Abdu, Ahmet S. Han ve Muhammed İkbal hem sömürgeciliğe karşı savaşım veriyor hem de Müslümanlarla Hristiyanlar arasında iyi ilişkiler sağlamaya çalışıyorlardı. XX yy. ikinci yarısısnda hoşgörü ve dinler arasında diyalog eğılımı daha da güçlendi.
MÜSLÜMAN ve HRİSTİYAN
DİYALOĞU
Söz konusu dini topluluklar arasında diyaloğun olasılaşmasında Katolık Kilisesinin katkısı önemlidir. XX yy. 60.lı yıllarında Roma Patrikhanesinin katolikler dışındaki dind arlara yaklaşımında oldukça önemli değişiklikler belirdi. 1962-1965 yılları toplanan Vatikan Kurultayı (Sıbor) öteki dinlerle ve özellikle İslâmiyetle ilişkilerin yeniden düzenlenip geliştirilmesini kararlıştırdı. 1964’te onaylanan Bildiride tek Tanrı’ya tapan ve ahlâksal yaşama çok önem veren müslümanlara saygı duydukları belirtiliyor. Kurultay Müslüman ve Hristiyanları eski düşmanlıkları ve çatışmaları bir yana bırakıp insanlığın saadeti ve barış adına işbirliğine çağırdı.
Katoliklerin bu çağrısı Müslüman dünyasında olumlu yankılar uyandırdı. Ilımlı ilâhiyatçı ve politikacılar, diyaloğun ve hoşgörünün İslâmiyetin ruhuna aykırı olmadığı kanaatine vardılar. Kur’an’da: “Ehli kitab, gelin bir vahiy etrafında birleşelim” dendiği belirtildi. Aslında çağdaş modernistler ve özellikle Türkiyeli ıslıhatçılar diyalogtan ve işbirliğinden fazla hoşgörüye önem veriyorlar. Zira Muhammed bir hadisinin Allah katında “en sevilen din hoşgörü dinidir” diyor. Gerçi İslâmiyet insanları ümmete katılmaya davet ediyor ama, katılmayanlara karşı da düşmanlık hissi beslenmemesini buyuruyor.
Her iki arasında ilişkiler konusuna bu açıdan yaklaşan Prof. Yaşar Öztürk Batı ülkelerinin daru’l harb sayılamayacağını ileri sürüyor. Şöyle ki, Yaşar hocaya göre, ancak yasa üstünlüğünü kabul etmeyen ülkeler darul’harbtir. Oysa Batı demokrasinin başlıca ilkelerinden biri yasa üstünlüğüdür. Kaldıki Kur’an ve Sünnette daru’l İslâm ve daru’l harb deyimlerine rastlanmamaktadır.
Modernist ve ılımlı ilâhiyatçılar günümüzde barış, anlaşma ve hoşgörü telkin eden dinsel anlayışın en tutarlı anlayış olduğu kanaatındadırlar. Gerçekten de ancak hoşgörü ve diyalog ile önyargılar aşılıp güven sağlanabiliyor.
Böylece Müslüman ve Hristiyan ilâhiyatçılar arasında hoşgörünün kaçınılmaz ve yararlı olduğu konusuyla ilgili ortak bir görüş oluşmaya başlıyor. Böylesine bir görüşü paylaşan ilâhiyatçılar geçen yüzyılın son çeyreğinde çeşitli konferans ve sempozyumlarda biraraya gelerek, belirli dinsel ve toplumsal sorunları görüşüp tartışmaya başladılar. 1972’de Beyrut’ta toplanan ilk konferansta anlaşma ve işbirliği yolları aradnı. Daha sonra Kordova, İstanbul vb. Karşılaşmalarda İslâmiyet ve Hristiyanlık arasında doktrinel benzerlik ve farklar, her iki dinde Tanrı anlayışı, tarihsel gelişim sürecinde biriken önyargıları aşma yolları vb. Konular ele alındı. Eski Yugoslaviya’da iç savaş sürerken İstanbul ve Viyena’da düzenlenen forumlarda barışı sağlama yolları arandı.
Bunlara paralel olarak bazı bölgesel ve ulusal konferanslar da düzenlendi. Örneğin, Yakın Doğu’da İslâmiyet ve Doğupravoslav akademisyen danışma toplantıları yapıldı. XXI yy. başlarında Türkiye’de “İbrahimi Dinler Konferanslarına” yerli ve yabancı Müslüman, Hristiyan, Müsevi ve Girgoriyan ilâhiyatçıları katıldılar.
Söz konusu dinsel ve bilimsel forumlarda yapılan tartışmalar sonucu, Müslüman ve Hristiyanların birbiriyle ilgili görüşleri deişmeye başladılar. Her şeyden önce hoşgörünün düşmanlıkları aşabileceği kanaati, belirli konularda işbirliğini olasal olduğu anlaşıldı. Neki birçok konuda görüş ayrılıkları halâ sürüp gidiyor. Örneğin “İbrahim dinine” yaklaşımlar farklı. Müslüman ilâhiyatçılar onu İslâmıyetle düşemdeş sayarken, Katolikler onunla aralarındaki bağın genolojik değil de, tipolojik bağı olduğunu iddia ediyorldr. Diğer bir ayrılık da peygamberlik konusunda ortaya çıkıyor. Müslümanlar İsa’yı peygamber olarak kabulleniyor ama, tanrı çocuğu olduğu fikrini yatsımamakla birlikte, onun peygamberliğiyle ilgili kuşkularını saklamaya devam ediyorlar.
Hoşgörü ve diyalog konusunda bile görüş ayrılıkları sürüyor. Bazı tutucu Hristiyan ve Müslüman ilâhiyatçılar, tek bir dünya dini yaratma sevdasına kapılarak, höşgörü ve diyaloğu bir inanç değiştirme aracı olarak kullanma yeltenişlerinde bulunuyorlar. Bazıları da her iki din arasında hoşgörü ve anlaşmanın olasal olmadığunı iddia ediyorlar. Her iki taraf da kendi dinlerinin üstüne ve evrensel olduğunu ileri sürüyorlar.
Böylece sözüm ona uygarlık çatışması torisyenlerinin değirmenine su taşımış oluyorlar. Bazı Batılı çevreler özdeğer ve kurumlarının evrensel rolünü abartarak ekonomik ve askersel alandaki üstünlüklerini korumaya yelteniyorlar. Müslüman dünyasında beliren terorist hareketi islâmı ve kendi uygarlıklarına bir saldırı olarak niteleyip Hristiyanları ona karşı direnişe çağrıyorlar. Al Kaida gibi radikal hareketler de ABD ve Batıya cihad ilân ediyorlar, her iki tarafın tutarsız çabaları sonucu dünyada bir savaş fırtınası estiriliyor. Bunların Siz ve hareketlerine bakılacak olursa, insanlıgın huzura ve saadete kavuşması bir üçüncü günya savaşında elde edecekleri zafer bağlı.
Sağduyulu Müslüman ve Hristiyanlar ise, tam tersine, insanlığın ancak hoşgörü ve barış yoluyla saadete ve istikrara kavuşabileceğine inanıyorlar. Malezyalı Anuar İbrahım “Asya Rönösansı” yapıtında “uygarlıklar aralarında savaşamayacaklar, çatışmaların yerini karşılıklı yardımlaşma çelişkilerin yerini diyalog alcak” diye yazıyor.
Gerçekten de nesnel bir analiz hoşgörü ve barışın alternatıfı olmadığında kuşku bırakmamakta. Zira nükleer silâh gibi yığınsal kırım araçlarını ortadan kaldırma, kanser hastalığını önleme, çevreyi koruma, uyuşturucu madde ticaretini durdurma gibi sorunlar ancak tüm ulus ve devletlerin ortak çabaları ile çözümlenebilir.
Kuşkusuz dünyadaki demokratik ve barışsever güçlerin işbirliğinin sağlanmasında dinler arası hoşgörü ve samimi diyalog söz konusudur. Bu değerler taraflardan birine üstünlük sağlamak için değil, birbirlerinin kültürünü ve geleneklerini tanıma amacı için kullanılmalıdır. Müslüman ve Hristiyan kültürleri birbirine açılmalı, ama biri, diğerini yonetmeye yeltenmemelidir. Her dinsel ve ulusal topluluğa kimliğini koruyup geliştirme olanağı sağlanmalıdır. “Başkalık” yadırganmamalı savunmalıdır.
Kısacası, hoşgörü ve diyalog asimilasyon aracı değil, karşılıklı kültürel ve bilimsel değer değiş – dokuşu aracı olarak kullanılarak yeni evrensel değerler yaratılmalıdır.
İbrahım Yalımov
